عبد المحمد آيتى
18
تحرير تاريخ وصاف ( فارسى )
خانهها از چوب ساخته شده و بر آنها تصويرهاى زيبا نقش كردهاند . از ابتداى شهر تا انتهاى آن سه موضع « يام » بستهاند ، بزرگترين بازار آن سه فرسنگ طول دارد و مشتمل است بر شصت و چهار چهارسو و حاصل تمغاء نمك كه مىگيرند هر روز هفتصد بالش چاو است . كثرت ارباب حرفه تا حدى است كه تنها زرگران سى و دو هزار نفر در شمار آمدهاند و در ديوان عرض هفتصد هزار لشكرى و در اوراق و دفترها هفتصد هزار تن رعيت ثبت شده است . هفتصد معبد دارد پراز روحانيان و رهبانان و ديگر كارگران و قيمان و خادمان بتها كه در شمار نيامدهاند و از عوارض و قلانات معاف باشند . چهل هزار تن از لشكريان اهل حراست و عسساند كه چون شب تاريك شود بر سر دربندها و محلّات و كوچهها در جائى كه براى آنان معين شده به نگهبانى بنشينند . در ميان شهر سيصد و شصت موضع پل ساختهاند . اين پلها بر روى رودخانههائى كه از ميان شهر مىگذرند و به درياى چين مىپيوندند بسته شدهاند . سفائن و مردمى را كه در آنها مىنشينند شمار نتوان كرد دائما خلق كثيرى از غربا از قبيل بازرگانان [ 22 ] و حاجتمندان در آن شهر ساكناند . اين حالت پايتخت است . اما در آنجا چهار صد شهر ديگر است كه هر يك از حيث وسعت و جمعيت از شيراز و بغداد بزرگتر باشد . از آن جمله لنكينفو و زيتون و چين كلان را چون خنزاى « شنك » خوانند يعنى شهر بزرگ . با وجود اين طول و عرض ربع فرسنگ زمين كه لايق عمارت باشد و ناكشته و خراب مانده باشد نتوان يافت بلكه همه مزروع و معمور باشد . چون فغفور سلطنت را ترك گفت و ملك چين ، قاآن را مسخّر گشت و خزائن فغفورى در قبضهء تصرف او درآمد ، بفرمود تا چاوى كه در ممالك چين رايج بود بياورند و از خزانه زر و گوهر و جامهها عوض داد و در شهر منادى نداد كرد كه : « ملك ملك قاآن است و چاو چاو فغفور » بعد از مدتى فرمان داد تا چاوى كه در ممالك قاآن رايج بود بيرون آوردند ، و باز منادى ندا كرد كه : « ملك ملك قاآن است و چاو چاو قاآن » بالشى چاو به اصطلاح آنان پنجاه سير است كه بهاى آن ده دينار باشد اما بالشى زر و نقره پانصد مثقال است . بالشى زر مساوى دويست بالش چاو يعنى دو هزار دينار و بالشى نقره مساوى بيست بالش چاو يعنى دويست دينار است . فتح جزيرهء مولجاوه از فتحها كه در زمان دولت او ميسر گشت فتح جزيرهء مولجاوه بود از بلاد هند . در سال 671 ، لشكريان جرار او بر سفائن سوار شدند و آن جزيره را كه دويست فرسنگ طول